Arystotelesowi nie wystarcza mówienie o duszy jako o radykalnej zasadzie życia. Chce on jeszcze określić porządek pomiędzy różnymi czynnościami życiowymi duszy. Otóż stwierdzamy, że człowiek dokonuje wielorakich działań życiowych. Jedynie działania odżywcze, zmysłowe i rozumowe pozwalają filozofowi na wyodrębnienie różnych stopni życia, a nawet różnych gatunków jestestw żywych (gdyż jedynie pomiędzy tymi różnymi działaniami, z punktu widzenia życia, istnieją różnice istotowe). Każda z tych różnych czynności domaga się własnej przyczyny. Dlatego też należy przyjąć zasadę właściwą odżywiania, zasadę właściwą czynności zmysłowych, zasadę właściwą czynności intelektualnych.

Pomiędzy tymi różnymi zasadami życia istnieje hierarchia. O ile zasada właściwa czynności życia wegetatywnego może istnieć bez innych zasad, o tyle sytuacja odwrotna nie może mieć miejsca:

Możliwe jest aby [ta władza] była oddzielona od innych, niemożliwe jest jednak aby inne były [oddzielone] w [jestestwach] śmiertelnych. Oczywiste jest to u roślin: nie ma w nich żadnej innej władzy duszy. «Żyć» przynależy do [jestestw] żyjących dzięki tej zasadzie.
χωρίζεσθαι δὲ τοῦτο μὲν τῶν ἄλλων δυνατόν͵ τὰ δ΄ ἄλλα τούτου ἀδύνατον ἐν τοῖς θνητοῖς. φανερὸν δ΄ ἐπὶ τῶν φυομένων· οὐδεμία γὰρ αὐτοῖς ὑπάρχει δύναμις ἄλλη ψυχῆς. τὸ μὲν οὖν ζῆν διὰ τὴν ἀρχὴν ταύτην ὑπάρχει τοῖς ζῶσι.[24]

Jestestwo żyjące życiem intelektualnym – człowiek – z konieczności posiada więc wszystkie władze oraz wszystkie czynności różnych niższych stopni życia. Są one w nim zrealizowane w harmonijnym, doskonałym porządku. Dlatego też człowiek jawi się, wśród zniszczalnych jestestw żywych, jako doskonały byt żywy. Jest on jakby modelem dla wszystkich innych: «Wszystko jestestwa żywe w porównaniu z człowiekiem są karłami» Πάντα γάρ ἐστι τὰ ζῷα νανώδη τἆλλα παρὰ τὸν ἄνθρωπο[25].

Są one jak szkic, zaczątek, który wyczekuje na coś innego, bardziej określonego, wykończonego.

Gdy mówimy o «doskonałym porządku harmonijnym» nie myślmy, że dusza ludzka posiada jedynie jedność porządku, jedność proporcji – byłoby to fałszem. Ona posiada jedność substancjalną, dającą duszy swoistą niepodzielność[26]. Jeśli więc rozpatrujemy różne zasady właściwe czynności życiowych w jakimś jestestwie żywym, nie można mówić o realnym oddzieleniu, lecz jedynie o odróżnieniu zasad właściwych. Ich charakter zależy od tego czy są to władze zmysłowe czy intelektualne. Te odróżnienia nie naruszają zasadniczej jedności substancjalnej jestestwa żyjącego[27].

Aby sprecyzować i określić dokładną naturę każdej z władz: wegetatywnej, zmysłowej i intelektualnej, Arystoteles podejmuje kolejno badanie pokarmu i odżywiania się, tego co zmysłowo poznawalne i zmysłów oraz aktu poznania intelektualnego. Nie możemy poznać poszczególnych władz inaczej jak poprzez ich czynności, przez to czego specyficznie dotyczą[28].

Po długich analizach Arystoteles dochodzi do takiego wniosku:

Ta zasada duszy jest władzą zdolną do jakościowego zachowania, posiadającego ją [jestestwa] żyjącego, takiego jakie ono jest. Pokarm pozwala [tej władzy] aktualizować się. Dlatego [jestestwo żyjące] pozbawione pokarmu nie może istnieć.
ὥσθ΄ ἡ μὲν τοιαύτη τῆς ψυχῆς ἀρχὴ δύναμίς ἐστιν οἵα σώζειν τὸ ἔχον αὐτὴν ᾗ τοιοῦτον͵ ἡ δὲ τροφὴ παρασκευάζει ἐνεργεῖν· διὸ στερηθὲν τροφῆς οὐ δύναται εἶναι. [29]

Jeśli rozważymy tę władzę względem jej celu, nazywana jest ona «pierwszą duszą», «rodzicielką żyjącego podobnego do siebie» ἡ πρώτη ψυχὴ γεννητικὴ οἷον αὐτό[30].

Zasada właściwa czynności życiowych zmysłowych zdolna jest do

przyjęcia form poznawalnych zmysłowo bez materii, jak wosk przyjmuje znak sygnetu bez żelaza czy złota. Przyjmuje znak złoty czy mosiężny, lecz nie jako złoty czy mosiężny. Tak samo doznaje, zmysł względem każdego posiadającego kolor, zapach czy dźwięk. Lecz nie o ile każda z nich jest określoną rzeczą, lecz o ile jest jakieś i według logosu.
[Καθόλου δὲ περὶ πάσης αἰσθήσεως δεῖ λαβεῖν ὅτι ἡ μὲν αἴσθησίς] ἐστι τὸ δεκτικὸν τῶν αἰσθητῶν εἰδῶν ἄνευ τῆς ὕλης͵ οἷον ὁ κηρὸς τοῦ δακτυλίου ἄνευ τοῦ σιδήρου καὶ τοῦ χρυσοῦ δέχεται τὸ σημεῖον͵ λαμβάνει δὲ τὸ χρυσοῦν ἢ τὸ χαλκοῦν σημεῖον͵ ἀλλ΄ οὐχ ᾗ χρυσὸς ἢ χαλκός· ὁμοίως δὲ καὶ ἡ αἴσθησις ἑκάστου ὑπὸ τοῦ ἔχοντος χρῶμα ἢ χυμὸν ἢ ψόφον πάσχει͵ ἀλλ΄ οὐχ ᾗ ἕκαστον ἐκείνων λέγεται͵ ἀλλ΄ ᾗ τοιονδί͵ καὶ κατὰ τὸν λόγον. [31]

Władza zmysłowa istnieje zresztą w licznych gatunkach zwierząt na różne sposoby: począwszy od prostego zmysłu dotyku aż do wyobraźni[32]. Choć gatunki zwierząt nie posiadają życia zmysłowego w równym stopniu, wszystkie jednak posiadają zmysł dotyku. Arystoteles uściśla tę podstawową rolę dotyku, charakteryzującą, według niego, życie zwierzęce: «Tak jak władza odżywiania może się oddzielić od dotyku i od wszelkiego życia zmysłowego, tak też zmysł dotyku może się oddzielić od innych zmysłów (...). Wszystkie zwierzęta, z całą oczywistością, mają doznania dotykowe» ὥσπερ δὲ τὸ θρεπτικὸν δύναται χωρίζεσθαι τῆς ἁφῆς καὶ πάσης αἰσθήσεως͵ οὕτως ἡ ἁφὴ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων (...) τὰ δὲ ζῷα πάντα φαίνεται τὴν ἁπτικὴν αἴσθησιν ἔχοντα[33].

«Co więcej wszystkie mają zmysł pokarmu – bo dotyk jest właśnie zmysłem pokarmu» ἔτι δὲ τῆς τροφῆς αἴσθησιν ἔχουσιν· ἡ γὰρ ἁφὴ τῆς τροφῆς αἴσθησις [34].

Arystoteles pokazuje jeszcze, że zmysł dotyku jest konieczny do zachowania życia zwierzęcego, podczas gdy inne zmysły konieczne są jedynie po to, by się mieć dobrze[35]. Dlatego też «utrata tego jednego przyprawia z konieczności zwierzęta o śmierć» φανερὸν τοίνυν ὅτι ἀνάγκη μόνης ταύτης στερισκόμενα τῆς αἰσθήσεως τὰ ζῷα ἀποθνήσκειν [36].

Zaznacza on, że inne przedmioty poznania zmysłowego nie są w stanie zniszczyć życia zwierzęcia przez nadmiar, chyba że przypadłościowo, podczas gdy «nadmiar tego co dotykalne, na przykład ciepła, zimna czy twardego zabija zwierzę» ἡ δὲ τῶν ἁπτῶν ὑπερβολή͵ οἷον θερμῶν καὶ ψυχρῶν καὶ σκληρῶν͵ ἀναιρεῖ τὸ ζῷον. Niszcząc dotyk, niszczy się życie, gdyż «życie określa się przez dotyk» ὥστε καὶ τὸ ἁπτὸν τὴν ἁφήν͵ ταύτῃ δὲ ὥρισται τὸ ζῷον[37].

Zmysł dotyku jest zmysłem charakterystycznym dla zwierzęcia. Im doskonalej zwierzę jest zrealizowane w takim czy innym gatunku, tym doskonalej zrealizowany będzie ten zmysł. Dlatego też zmysł ten jest najdoskonalszy u człowieka.

Pod względem dotyku, [człowiek] przewyższa o wiele [zwierzęta] w dokładności. Dlatego jest najbardziej roztropny spośród [jestestw] żyjących.
κατὰ δὲ τὴν ἁφὴν πολλῷ τῶν ἄλλων διαφερόντως ἀκριβοῖ· διὸ καὶ φρονιμώτατόν ἐστι τῶν ζῳων. [38]

Jako znak prawdziwości swego stwierdzenia, Arystoteles podaje:

Wśród [jednostek] rodzaju ludzkiego, w następstwie [większego lub mniejszego rozwoju] tego zmysłu, a nie innego, istnieją ludzie bardziej i mniej zdolni. Ci bowiem, którzy mają twardą skórę są mniej zdolni pod względem rozumu, podczas gdy ci, którzy mają skórę miękką są bardziej zdolni.
ἐν τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων παρὰ τὸ αἰσθητήριον τοῦτο εἶναι εὐφυεῖς καὶ ἀφυεῖς͵ παρ΄ ἄλλο δὲ μηδέν· οἱ μὲν γὰρ σκληρόσαρκοι ἀφυεῖς τὴν διάνοιαν͵ οἱ δὲ μαλακόσαρκοι εὐφυεῖς.[39]

Dla każdego jestestwa żyjącego życiem wegetatywnym, zmysłowym czy intelektualnym, organiczne ciało odpowiada duszy, będącej zasadą życia tegoż ciała[40]. Im doskonalsza jest dusza, im wyższy stopień życia posiada, tym doskonalsze jest odpowiadające jej ciało. Hierarchii dusz i ich władz odpowiada hierarchia ciał organicznych oraz hierarchia ich organów[41]. W sumie, można powiedzieć, że dla Arystotelesa «dzięki zasadzie [czynności odżywiania się] życie przysługuje [tym] żywym» τὸ μὲν οὖν ζῆν διὰ τὴν ἀρχὴν ταύτην ὑπάρχει τοῖς ζῶσι i takie je kostytuuje[42]. Zwierzę jest konstytuowane przez zasadę czynności zmysłowych, w szczególności przez dotyk.

[ciąg dalszy]

[24] O duszy, II, 2, 413a 31 – 413b 2. «Względem każdej należy szukać czym jest dusza każdego. Na przykład czym jest dusza rośliny, człowieka, czy zwierzęcia. Należy zbadać z jakiej przyczyny znajdują się one w takim porządku. Bez [władzy] odżywiania nie ma [władzy] zmysłowej. Władza odżywiania się jest oddzielona od [władzy] zmysłowej u roślin» ὥστε καθ΄ ἕκαστον ζητητέον͵ τίς ἑκάστου ψυχή͵ οἷον τίς φυτοῦ καὶ τίς ἀνθρώπου ἢ θηρίου. διὰ τίνα δ΄ αἰτίαν τῷ ἐφεξῆς οὕτως ἔχουσι͵ σκεπτέον. ἄνευ μὲν γὰρ τοῦ θρεπτικοῦ τὸ αἰσθητικὸν οὐκ ἔστιν· τοῦ δ΄ αἰσθητικοῦ χωρίζεται τὸ θρεπτικὸν ἐν τοῖς φυτοῖς (ibid., 3, 414b 32 – 415a 3). Cf. ibid., III, 12, 434a 22n.
[25] O częściach zwierząt, IV, 10, 686b 3. 
[26] Cf. O duszy, II, 3, 414b 19n.
[27] Cf. O duszy, II, 2, 413b 10n.
[28] Cf. O duszy, II, 4, 415a 14-23.
[29] O duszy, II, 4, 416b 17-20.
[30] O duszy, II, 4, 416b 23-25. Arystoteles używa tu wyrażenia «pierwsza dusza» na oznaczenie fundamentalnej zasady życia, aby dać lepiej zrozumieć, że życie wegetatywne może się oddzielić od życia zmysłowego. Gdy jednak chodzi o człowieka, Arystoteles nie mówi o duszy wegetatywnej, duszy zmysłowej i duszy noetycznej.
[31] O duszy, II, 12, 424a 17-24.
[32] Cf. O duszy, III, 3, 428a 9n, gdzie Arystoteles stwierdza, że wyobraźnia nie istnieje u mrówek, pszczół, robaków..., nawet jeśli wiele innych zwierząt posiada wyobraźnię. Zob. również ibid., 11, 434a 4n, gdzie Arystoteles rozróżnia wybraźnię zmysłową od – właściwej człowiekowi – wyobraźni rozważającej.
[33] O duszy, II, 2, 413b 5-10. Cf. ibid., 3, 414b 3; 415a 4-5.
[34] O duszy, II, 3, 414b 7.
[35] O duszy, III, 12, 434b 21n.
[36] O duszy, III, 13, 435b 4n.
[37] O duszy, III, 13, 435b 13n.
[38] O duszy, II, 9, 421a 21-23.
[39] O duszy, II, 9, 421a 23-26.
[40] Należałoby przeanalizować to, co Arystoteles mówi w rozdziale 10 księgi IV O częściach zwierząt (685b 29n), na temat części ciała ludzkiego i ich różnic z częściami innych zwierząt. Zobaczylibyśmy, że dla niego, dusza jest jak najbardziej rzeczywistą zasadą życia, wyjaśniającą te różnice.
[41] Rośliny nie odczuwają – «przyczyną jest to, że nie mają «spośrodkowania» [przeciwnych jakości dotykalnych], ani też zasady zdolnej przyjąć formy od [rzeczy] zmysłowo poznawalnych. Doznają [przyjmując formę] razem z materią» αἴτιον γὰρ τὸ μὴ ἔχειν μεσότητα͵ μηδὲ τοιαύτην ἀρχὴν οἵαν τὰ εἴδη δέχεσθαι τῶν αἰσθητῶν͵ ἀλλὰ πάσχειν μετὰ τῆς ὕλης. (O duszy, II, 12, 424b 1n); cf. ibid., III, 12, 434a 30n.
[42] O duszy, II, 2, 413b 1-2; cf. ibid., 4, 415a 23-25. Arystoteles potwierdza tą tezę za pomocą negacji: «Żadna rzecz nie odżywia się, jeśli nie uczestniczy w życiu» ἐπεὶ δ΄ οὐθὲν τρέφεται μὴ μετέχον ζωῆς. (ibid., 4, 416b 9). Można by powiedzieć, że dla niego «żyć» to po pierwsze «odżywiać się».